کاروند پارسی

گفتن جان كندن است و شنيدن جان پروريدن (شمس تبریزی، 1/245).

با سلام و احترام 

سپاسگزاریم که مقاله «....» را به فصلنامه نقد ادبی ارسال فرمودید. بنا بر رأی داروان  مقاله  قابل انتشار نیست.

دلایل: 

1- در بخش مقایسه میان فرمالیسم و سنت ما: مقاله ی مورد نظر حق مطلب را در مورد سنت بلاغی ما ادا نکرده است. بخش اعظم مقاله به معرفی فرمالیسم اختصاص دارد و بحث مقایسه میان فرمالیسم و سنت بلاغی در دو سه صفحه به سر انجام رسیده است، آنهم با نتیجه گیری های شتابزده. فرمالیست ها بر وحدت میان "فرم و محتوا" تاکید داشتند و ذهن بلاغیون سنتی ما تحت سیطره "دوگانگی لفظ و معنا" بود- و تازه فرم و محتوا هم ارتباط چندانی به لفظ و معنای قدما ندارد-، تحلیل های بلاغی سنتی معمولا از حد بیت و جمله فراتر نمی رود حال آنکه فرمالیست ها کلیت اثر را در نظر داشتند، زیبایی در ذهنیت کلاسیک وسیله است و در ذهنیت مدرن هدف، و... .اساسا بنیان های فکری این دو رویکرد متفاوت تر از آن است که با یکدیگر قابل قیاس باشد. 

2- پانزده صفحه نخست مقاله مروری است بر تاریخچه و اصول فرمالیسم که درمنابع بسیاری تکرار شده و حتی برای خواننده فارسی زبان ملال آور به نظر می رسد. گرچه صورت بندی دقیق آنچه در دیگر منابع آمده می تواند دست کم کارکرد آموزشی داشته باشد، اما در نشریه "نگره" (دفتر ششم، بهار 89) مقاله ای با همین هدف به چاپ رسیده که از مقاله حاضر منسجم تر و روشن تر است. سردبیران آن نشریه این توضیح را در مورد مقاله فوق الذکر داده اند: " نقد و بینش فرمالیستی در کتابهای پرشماری آمده و در این باره چندین مقاله به فارسی نوشته شده است، اما بسیاری از اهل قلم و خوانندگان چنین متن هایی در پی برخورد با متنی هستند که ضمن ارجاعات کافی و مصداق های بارز، تصویری خودبسنده از این دیدگاه ارائه کند.به همین دلیل از آقای جواد اسحاقیان خواسته شد تا متنی با چنین ویژگیهایی تدوین و در اختیاردفتر نقد نگره بگذارد"(پایان نقل قول از نگره). مقاله اسحاقیان به چند منبع لاتین ارجاع داده و در مورد برخی مفاهیم فرمالیستی مثال هایی از ادبیات داستانی معاصر فارسی آورده که روشنگر است.مقاله حاضر نه تنها به یک منبع لاتین هم مراجعه نکرده که جملات و مفاهیم کلیدی فرمالیسم را حتی به صورت تئوریک هم توضیح مبسوط نداده است. مثلا معلوم نیست "مقصود از فرم معنای ویژه ای از شکل اثر هنری است که به ساختار نزدیک است"(ص3) یعنی چه، یا معلوم نیست "هر نشانه ای در فرم نشانه ای برای محتواست" را خواننده چگونه باید بفهمد، یا "فرم همان پویایی محتواست" اساسا چه مفهومی دارد و چگونه باید در یک اثر ادبی این پویایی را درک کرد. مقاله اگر بناست آموزشی باشد باید تا حد ممکن بحث را ملموس کند. 

 

سردبیر 

با ارادت و احترام

 

 

+ نوشته شده در  پنجشنبه 2 مرداد1393ساعت 17:13  توسط محمود فتوحی  | 

این روزها به فکرم رسید که ایراداتی که داوران فصلنامه نقد ادبی بر مقالات می گیرند و ممکن است برای محققان آموزنده باشد در اینجا درج کنم شاید خالی از فایدتی نباشد:
مقاله ای در باب تشبیه و روند دگرگونی تشبیه در سبک خراسانی نام مقاله را نمی نویسم فقط نظر داور را

1- بحث در بارۀ سبک و مسائل نظری آن با آن همه ارجاعات به منابع معتبر انگلیسی، نقش دکوراتیو به مقدمه و بخش نظری مقاله داده است.

2. در بخش نتیجه گیری، نتیجه اصلی مقاله  فقط  همین یک جمله زیر است و بقیه این بخش زاید است:
«در گذار زمان روند دگرگونی ساختمان تشبیه در دیوان شاعران سبک خراسانی، متأثّر از بسته‌تر شدن زاویة ساختمان تشبیه در سبک این دوره بوده است».
این نتیجه تازگی ندارد و از بدیهیات سبک شناسی شعر فارسی است. روند دگرگونی ساختمان تشبیه از تفصیل به موجز و  بلیغ و نهایتاً به استعاره مرشحه پیش می رود.

3. حلاج هیچگاه دیوان فارسی نداشته و دیوان موجود به نام حلاج از کمال الدین حسین خوارزمی شاعر متوفای 840 هجری است. (نک. سید مهدی خیراندیش «حلاج یا خوارزمی؟»در ماهنامه کتاب ماه ادبیات و فلسفه آذر و دی 1384 شماره 98 و 99 و نیز نک. به پایمرد،منصور. دیوان منتسب به حلاج و نظر پیشکسوتان، حاشیه ای بر مقاله «حلاج یا خوارزمی». در کتاب ماه ادبیات و فلسفه » اردیبهشت و خرداد و تیر 1385 - شماره 103 و 104 و 105). سبک این دیوان آشکارا متعلق به گفتمان شعر عرفانی فارسی قرن هفتم به بعد است و این خطا از محقق سبک شناسی با این دقت شایسته نیست.اشعار منتسب به ابوسعید ابوالخیر نیز محل بحث است.

4- مقاله گرچه از روش علمی و نرم افزار تحلیل آماری spss بهره برده اما در واقع زحمت بسیار برای هیچ کشیده است. مجهول مقاله از پیش معلوم بوده است. کاش این دقت و زحمت صرف مسئله‌ای می‌شد که نکته‌ای به دانش ما در باب شعر سبک خراسانی بیفزاید.

جمع امتیازها : 59 از 100 (نمره پذیرش 70 به بالا)

+ نوشته شده در  پنجشنبه 2 مرداد1393ساعت 4:26  توسط محمود فتوحی  | 

فردا عصر من نیم ساعتی دیر به آغاز جلسه رسیدم. لحن شاعر اعتراض تند شده بود و بی‌پروا و عریان علیه موسیقی سنتی ایرانی حرف میزد.

... نه آقا! متحول نمی‌شه اینا هفتا دایرۀ بسته‌ان شور و ماهور و چهارگاه و همایون و ... شما می‌تونی همه‌شو از هشت صبح تا ظهر بزنی. اینا راوی غزل فارسی‌ان. از یه پیش درآمد شروع می‌شه بعد یه چهار مضراب می‌زنه، بعد یارو عر عر می‌کنه بعد یه تصنیف می‌خونه بعد یه رنگِ نمی‌دونم چی چی می‌زنه. تموم. والله من این قدر نفرت زده‌ام از این موسیقی که اصلاً حوصله‌ی گوش دادنش رو ندارم..

یکی از حضار که حریف شاعر اعتراض نبود گفت:


ادامه مطلب
+ نوشته شده در  یکشنبه 18 خرداد1393ساعت 16:40  توسط محمود فتوحی  | 

حدود 25 سال از الآن که شما این سطرها را می‌خوانید به عقب برگشته‌ام. اعلانیه چسبانده‌اند که امروز  بزرگ‌شاعر اعتراض از ایران آمده، در یک میزگرد آزاد ادبی شرکت می‌کند. خبر همه جا پیچیده. این جلسه جنجالهای بزرگی به پا می‌کند که هنوز بعد از بیست و پنج سال حرف و حدیث بر سر آن ادامه دارد. به محل سخنرانی وارد می‌شوم:

Near East Studies Department

«بخش مطالعات خاور نزدیک»

تأسیس 1894 م.

کاغذهای راهنمای سخنرانی مرا می‌کشد به سمت اتاق فارسی، کورس ادبیات معاصر ایران. «در این اتاق  تنگ، چه حرف‌های گنده‌ای زده آن شاعر مو سفید

می‌لغزم توی هوای کلاس. پیرمردی با موهای سپید که لب پایینش بلندتر و آویزان است،

 


ادامه مطلب
+ نوشته شده در  دوشنبه 22 اردیبهشت1393ساعت 22:13  توسط محمود فتوحی  | 

«وقتی میر زیناخان سامان، [در هند] شرحی بر گلستان نوشت، حاشیه‌نشینان، به طریق خوش آمد گفتند که بهتر از گلستان نوشته است. بهبوت رای، تاب شنیدن نیاورده گفت: میر صاحب! شیخ سعدی به هر نهج سرمایه‌ی قبول الهی به دست آورده. این شرح را باید دید که به قبول کسی از بندگانش هم برسد یا نرسد». (تذکره‌ی سفینه‌ی خوشگو، ص 128 : شرح حال بهبوت رای بانیه)

حاقظ گوید:

صد نکته غیر حسن بباید که تا کسی                   مقبول طبع مردم صاحب‌نظر شود

حسد چه مي‌بري اي سست نظم بر حافظ          قبول خاطر و لطف سخن خدا داد است 

کليد گنج سعادت قبول اهل دل است                  مباد آن که در اين نکته شک و ريب کند

جامی گوید:
به مقبولي کسي را دسترس نيست              قبول خاطر اندر دست کس نيست
بســا زيبا رخ نيــکو شــمايل                         که سويش طبع مردم نيست مايل
بسا لولي‌وش شيرين کرشمه                      که ريزد خون ز دلها چشمه چشمه (جامی)

فیض کاشانی گفته است:

گفتم: که مي‌رسد به سرا پرده‌ی قبول؟           گفت: آن که از قبول کسان احتراز کرد

اما اقبال و قبول عامه در نظر بسیاری از قدما عیب بوده است:

انوری گوید

 انوري بهر قبول عامه چند از ننگ شعر          راه حکمت رو، قبول عامه گو هرگز مباش

سنایی گوید:

ز پي رد و قبول عامه خود را خر مکن             زان که کار عامه نبود جز خري يا خر خري

و صائب گوید:

گرفتم ترک دلدار از هجوم بوالهوس صائب         اياز خاص را عيب قبول عامه بس باشد

تشريف خاص پادشهان آدميت است              نتوان قبول عامه به نقد روان خريد

جامی در رد قبول عوام گوید:

شعر کافتد قبول خاطر عام                          خاص داند که سست باشد و خام 

 بيدل دهلوي گوید:
از قبول عام نتوان زيست مغرور کمال              آنچه تحسين ديده‌اي زين قوم دشنام است و بس

+ نوشته شده در  یکشنبه 21 اردیبهشت1393ساعت 1:24  توسط محمود فتوحی  | 

من لم یشکر الخالق لم یشکر المخلوق

از همۀ بزرگوارانی که در سوگ پدرم با خانوادۀ ما ابراز همدردی و  همدلی فرمودند صمیمانه قدردانی  و تشکر می‌کنم. برای همه ایشان از ایزد منان سلامت و طول عمر با عـزت خواستارم.
+ نوشته شده در  سه شنبه 16 اردیبهشت1393ساعت 12:59  توسط محمود فتوحی  | 

سالها بیت سعدی را شنیده و خوانده بودم اما نفهمیده بودم تا روز سه شنبه عصر ساعت سه و نیم. حالا باتمام وجودم می‌فهمم که سعدی چه گفته است:

                                           در رفتن جان از بدن، گویند هر نوعی سخن

                                      من خود به چشم خویشتن، دیدم که جانم می‌رود.

سه سال پیش خواهرم که رفت رفتنش را ندیدم. او را خفته در پارچه‌های سفید بر کف غسال‌خانه بوسیدم. دستهاش سرد بود.

اما پدر!


ادامه مطلب
+ نوشته شده در  شنبه 13 اردیبهشت1393ساعت 12:14  توسط محمود فتوحی  | 

 بگذار تمدن پسامدرن را تمدن تن بنامیم، چراکه تن، معبد آن است و در آن، فرزند آدمی در ابعاد «تن» به تأمل می‌نشیند. فلسفه‌ی زیبایی‌شناختی در این تمدن بر اصل عُریان واقعیت و نمایش عریان حیات، مبتنی است. «مانکن» رب‌النوع بازارهای مدرن است، که هر لحظه به رنگی در می‌آید و إعجازش مُد است. مناسک در آیین پسامدرن، عبارت است از طواف ویترین‌ها و سعی زیبایی‌شناسانه‌ی چشمها، میان پوشاک و تن. هروله‌ی اندام‌ها در پاساژها و مال‌ها. آرایشگاه‌ها معابد آیین تأنیث شده‌اند و لوازم آرایش هدیه‌های خدایان.

برچسب‌ها: پسامدرن, فمینیسم
ادامه مطلب
+ نوشته شده در  سه شنبه 27 اسفند1392ساعت 2:35  توسط محمود فتوحی  | 

دانشجویان عزیز کلاس صائب و دیگران

سلام

با پوزش از این که در  جلسه دیروز، فرصت نیافتم توضیحات لازم در بارۀ تکلیف درس را خدمتتان عرض کنم. قول دادم که موضوع کارهای دانشجویان را از طریق کاروند اعلام کنم. در این یادداشت نام دانشجویان و کاری که باید انجام دهند با پرسشها و اطلاعات لازم آمده است.

لطفا با دقت ادامۀ مطلب را مطالعه فرمایید.

 نورزوتان پر شور و شادمانی

بدرود


ادامه مطلب
+ نوشته شده در  دوشنبه 19 اسفند1392ساعت 11:37  توسط محمود فتوحی  | 

از سالها پیش منتقدان مطبوعاتی بر رویکردهای دانشگاه به نقد ادبی و بویژه نقد آثار معاصر خرده می‌گیرند و منتقدان دانشگاهی را متهم به محافظه‌کاری، معاصر هراسی، گذشته‌گرایی و نبش قبر می‌‌کنند. از دیگر سو برای بسیاری از استادان برجستۀ ادبیات فارسی پذیرفتنی نیست که آثار ادبی نوظهور معاصر در شمار مواد درسی یا موضوعات پایان‌نامه و مقالۀ دانشگاهی درآیند. صرف نظر از این که کدام یک از این دو دیدگاه درست است این روزها شاهدیم که تازه‌ترین متنهای ادبی فارسی، بویژه رمان با فاصلۀ کمتر از یکی دو سال پس از انتشار، موضوع پژوهش‌های دانشگاهی شده‌اند.

یکی از دلایل این روزآمد شدن، گسترش ...


برچسب‌ها: نقد ادبی, رشتۀ ادبیات فارسی, معاصر
ادامه مطلب
+ نوشته شده در  پنجشنبه 15 اسفند1392ساعت 20:34  توسط محمود فتوحی  | 

چرایی همدلی و همراهی مولانا جلال‌الدین محمد بلخی با حاکمان سلجوقی و دست‌نشاندگان مغول در آناتولی درخلال غارت پایتخت خلافت اسلامی، پرسشی است که ذهن بسیاری از دوستداران مولانا را به خود مشغول کرده است. مسئله‌ی این مقاله بررسی رفتارهای سیاسی این فقیه و عارف پرنفوذ قونیه و تبیین مبانی نظری این رفتارهاست. برای تبیین مسئله، رفتارهای سیاسی مولانا را براساس اسناد تاریخی در سه سطح بررسی کرده‌ایم:

الف) توصیف ساختار قدرت در قونیه و گزارشی از روابط مولانا با سیاستمداران؛

ب) تفسیر رابطه‌ی رفتارهای سیاسی مولانا با ناخودآگاه سیاسی او؛

ج) تبیین چرایی رفتارها و دلیل وجود تناقض در عمل و اندیشه‌ی سیاسی وی.

مقاله نتیجه می‌گیرد که خرده‌ایدئولوژی "الزام اطاعت از اولی‌الامر"، همراهی متدینان با ظلمه و تأیید آنان را توجیه می‌کند. نیروی عظیم ایدئولوژی مانع آن می‌شود که فردی چون مولوی یا جامعه‌ی او بتواند از تناقضات بنیادین خود آگاه شود. ایدئولوژی نه‌تنها همه‌چیز را توجیه می‌کند، بلکه تناقض‌ها را طبیعی جلوه می‌دهد.

مجلۀ زبان و ادبیات فارسی دانشگاه خوارزمی: مقاله 3، دوره 21، شماره 74، بهار 1392، صفحه 49-68

نوع مقاله: پژوهشی
نویسنده: محمود فتوحی   
دانشگاه فردوسی مشهد

دریافت متن مقاله از اینجا



برچسب‌ها: مولوی, قدرت, قونیه, مغول
+ نوشته شده در  چهارشنبه 9 بهمن1392ساعت 13:4  توسط محمود فتوحی  | 

چرا ذکر سال تألیف کتاب یا مقاله در ارجاع‌نویسی اهمیت دارد؟ در پاسخ به این پرسش باید گفت که ذکر سال نشانگر تاریخ تولید دانش و اندیشه است که در بررسی پیشینه‌ی تحقیق و در شناخت تاریخ علم حائز اهمیت است. بر مبنای تاریخ تولید دانش است که روند دگرگونی و سیر تحول و تکامل یک دانش یا نظریه را می‌توان شناخت. برای روشن شدن مطلب، فرض کنید کتاب کویین‌تیلیان در سال 2012 میلادی چاپ شده و شما در ارجاع به آن در درون متن‌تان بنویسید (کویین‌تیلیان، 2012 : 234) و در فهرست منابع نیز همان سالِ چاپِ کتاب را بنویسید و مشخصات نشر را به این شکل بیاورید:

Quintilian, Marcus Fabius. (2012); Institutio Orataria, Tr. H.E.Butler, Leob Classical Library ,Cambridge: Harvard University Press.

خواننده‌ی شما اگر کویین‌تیلیان را نشناسد یقیناً خواهد پنداشت که .....

ادامه مطلب
+ نوشته شده در  یکشنبه 6 بهمن1392ساعت 15:2  توسط محمود فتوحی  | 

اگر محقق تازه‌کاری بپرسد چرا باید پیشینه تحقیق را با جدیت مطالعه و ارزیابی کنیم؟ در پاسخ می‌گوییم که قبل از شما پژوهش‌هایی مرتبط با موضوع شما انجام شده و شما باید آن‌ها را دقیقا مورد بررسی قرار دهید. براي تعيين هدف و تنظيم سؤالهاي تحقيق، نیاز دارید که منابع و اسناد مربوط به موضوع خود را دقیق بررسی كنید، تا بدانید كه پژوهش‌تان در کجای روند مطالعات آن موضوع تخصصی قرار می‌گیرد.

بررسی پيشينه‌ی بحث در واقع يك مرور انتقادی است و تا آنجا بايد پيش رود كه پيش‌زمينه‌ی ‌تاريخي مسئله را روشن كند و جايگاه تحقيق شما را در ميان پژوهش‌های انجام شده نشان دهد. از یاد نبرید که مخاطبان اصلی مقاله‌ی پژوهشي، صاحب‌نظران در آن موضوع هستند. از سویی نقلِ قول و استناد علمي به آثار پيشين، بخشي از مسئوليت تحقيقي و علمي مؤلف است. خلاصه آنکه در انجام یک پژوهش علمی لازم است که:

-   ارتباط کار خود را با پژوهش‌هایی که دیگران در آن زمینه انجام داده‌اند روشن کنید.

-   بدانید چه كساني به قلمرو مسئله‌ی شما نزديك شده‌اند.

-   مطمئن شوید که كسي به پرسش‌هاي شما پاسخ نداده است.

-   جنبه‌هایی را که پژوهش‌های قبلی به آن توجه نکرده‌اند شناسایی کنید.

-   روند تکاملی پژوهش‌ها را تا این لحظه که قصد شروع تحقیق را دارید بشناسید

-   به ضرورت تازگی و نوآوری در پژوهش خود بیندیشید و میزان آن را تعیین کنید.

-   روش‌های موفق در پژوهش‌های قبلی را به کار گیرید.

-   از تکرار شکست‌های قبلی و کاربرد روش‌های بی‌نتیجه پیش‌گیری کنید.

-   از دوباره‌کاری و تکرار بپرهیزید.

تسلط بر ادبيات تحقيق، شما را در تعريف مسئله، طراحی پرسش، نوشتن فرضيه‌های تحقيق راهنمايي مي‌كند. بررسی کارهای انجام شده شما را از میزان آشنایی صاحب‌نظران با موضوع آگاه می‌کند و کمک می‌کند تا استعداد و انتظارات مخاطبان مقاله یا رساله‌ی دانشگاهی را شناسایی کنید و بدانید پژوهش را چگونه طراحي، مديريت و اجرا كنید. همچنین شما را ياري مي‌كند تا پرسش‌هايتان را پالايش كنید و پرسش‌هاي دقيق و تيزبينانه‌اي درباره‌ی مسئله طرح نمايید.

می‌بینید که مرجع‌شناسي و شيوه‌ی شناسایی و ارزیابی منابع، مؤثرترین اصل در پژوهش دانشگاهي است. بايد به اندازه‌ی كافي منابع و مراجع درباره‌ی موضوع در دسترستان باشد تا به پیشینه‌ی تحقیق تسلط پیدا کنید. براي جست‌وجو دقت و حوصله‌ی كافي به خرج دهيد. ممكن است عنوان‌هاي جالب و جذابي پيدا كنيد، اما به راحتي به اصل منبع دست پيدا نكنيد.

روش بررسی پیشینه‌ی تحقیق

در جستجو و بررسی منابع پیشینه‌ی پژوهش این مراحل را طی کنید:

1)   واژگان کلیدی مسأله تحقیق را مشخص کنید

2)  منابع اطلاعات را با کمک واژگان کلیدی شناسایی کنید.

3)  منابع مرتبط با مسئله‌ی پژوهشی شما را انتخاب کنید.

4)  منابع یافته شده را بر اساس اولویت ارتباط با موضوع تحقیق خود طبقه‌بندی کنید.

5)  چکیده‌ی محتوای هر منبع را بنویسید

6)  منابع اصلی را نقد و ارزیابی کنید.

7)  از منابع و پیشینه پژوهش یک تصویر روشن، با نظم سال‌شمارانه بانگاهی انتقادی بنویسید.

از یاد نبرید که این بخش را باید قبل از تهیه پرپوزال تحقیق بنویسید.

+ نوشته شده در  دوشنبه 16 دی1392ساعت 19:58  توسط محمود فتوحی  | 

بسیاری از پژوهشگران جوان موضوعی در ذهن دارند و همان را مسئلۀ تحقیق می دانند. اما واقعیت آن است که از موضوع تا مسئله هنوز راهی در پیشروی آنهاست. جان ديوئي گفته است كه نخستين گام براي پژوهش، احساس وجود يک «مسئله» است؛ به اين معني که پژوهشگر با مجهول يا مشکلي روبه‌رو شده که نمي‌تواند در مقابل آن ساکت بماند. مسئله‌ی تحقيق، نقطه‌ی آغازين هر گونه فعاليت پژوهشي است. اجازه بدهید تفاوت میان موضوع با مسئله را به اختصار بیان کنم:

فرق موضوع با مسئله:
«موضوع تحقیق» با «مسئله‌ی تحقیق» فرق دارد. شما می‌توانید به راحتی موضوعی را برای تحقیق انتخاب کنید اما به سادگی نخواهید توانست «مسئله» بسازید. مثلاً «مهاجرت نخبگان» یک موضوع است اما هنوز مسئله نیست. اما اگر بخواهید مسئله‌ای برای این موضوع طراحی کنید باید در یکی از این زمینه‌ها پرسش‌های روشن و هدفمند طرح کنید:
-    جمعیت‌شناسی نخبگان مهاجر.        
-    علل مهاجرت نخبگان (اقتصادی، سیاسی، فرهنگی، اعتقادی، علمی ...)
-    مشکلات نخبگان در کشور میزبان (اقتصادی، اعتقادی، فرهنگی ...)
-    پیامدهای مهاجرت برای کشور مبدأ.
-    دستاوردهای نخبگان برای کشور میزبان (اقتصادی، علمی، فرهنگی...)
-    نقش مهاجران نخبه در روابط بینافرهنگی (انتقال، ترکیب، استحاله...)

اگر برای هریک از عنوان‌های بالا بتوانید یک تا سه پرسش جدی طراحی کنید آن‌ها به یک مسئله پژوهشی تبدیل می‌شوند. هر پژوهش، فعالیتی است براي یافتن مجهولی كه هيچ‌كس تا این زمان براي آن پاسخي ارائه نکرده است. پس داشتن مسئله در گرو داشتن «پرسش‌» است. كسي مي‌تواند در يك زمينه‌ی علمي، پرسشهای تازه طرح كند كه بر موضوع پژوهش اشراف داشته باشد. با ذهن خالي و بدون اطلاعات قادر به كشف سؤال نيستیم. به قول مولوي «هم سؤال از علم خيزد هم جواب».
اغلب پژوهشگران جوان، موضوعی را انتخاب می‌کنند و بدون داشتن مسئله و پرسش، پژوهش خود را آغاز ميكنند. آن‌ها پس از گردآوري انبوهي از داده‌ها و مواد درمي‌مانند و نمي‌دانند با آن داده‌ها چه كنند.‌
موضوع مقاله‌ی پژوهشي يا پايان‌نامه‌ی تحصيلي بايد داراي اين ويژگي‌ها باشد:
- روشن و قابل فهم باشد.
- بسیط (واحد) باشد نه مرکب
- خُرد و محدود باشد. می‌دانید که حل مجهولهای بزرگ ممکن نیست.
- نو باشد. اصیل بودن در گرو تازگی و ابداع است.
- پرسش‌هاي جدي و هدفمند را دنبال کند. 

باری، مسئله‌یابی مستلزم داشتن ذهن خلاق و اطلاعات دقیق پیرامون موضوع است.

بعد التحریر:

این یادداشت را گذاشتم که به دوستان بگویم که این روزها در کار روزآمد کردن کتاب آیین نگارش مقاله‌ی پژوهشی هستم و امیدوارم بتوانم ویراست سوم آن را برای چاپ یازدهم تقدیم علاقه‌مندان کنم. اگر نقد و نظری بر ویراست دوم آن کتابچه دارید هدیه کنید و دریغ نفرمایید.

+ نوشته شده در  سه شنبه 26 آذر1392ساعت 20:30  توسط محمود فتوحی  | 

آنقدر حرف نگاه تو شنیدم که مرا         پنبه‌ی گوش به رنگ گل بادام بود

در زیر ساخت بیت فوق یک تشبیه سنتی قرار دارد:  چشم= بادام .

اما شاعر و ذوق زمانۀ او این تناسب نخ‌نمای ادبی را به یک تصویر پیچیدۀ پنهان تبدیل میکند تا «معنی بیگانه» مورد پسند مخاطبان روزگارش را بسازد. ذهن با شنیدن واژۀ نگاه، چشم را به یاد می‌آورد و با رسیدن به گوش، گسترۀ تداعی چشم بیشتر می‌شود. اگر خواننده با سنت ادبی (چشم و بادام) آشنا باشد در مصرع دوم استعارۀ مرشحۀ گل بادام را با تداعی چشم کشف می‌کند. این تناسب خیالی دور که شاعر میان «نگاه و بادام و گوش و پنبه» آفریده همان چیزی است که نازک خیالان اصفهانی و دورخیالان هندی به آن «بستن مضمون» می‌گویند.
فهم این مضمونهای پنهانی تلاش می‌طلبد. و لذت معماگونۀ شعر برای شاعر از بستن مضمون حاصل می‌شود و برای خوانند از گشودن آن.
اما مضمون بیت بالا، ادعایی اغراق آمیز است که از تناسبهای تصویری میان نگاه و بادام و گوش و حرف ساخته شده است. فهم مضمون هنوز ساده نیست. منظور شاعر از این که آنقدر حرف نگاه شنیده که «پنبه‌ی گوش به رنگ گل بادام بود» چیست؟

کدام رنگ گُل بادام ؟ شکوفۀ صورتی یا سفید؟

هنوز نمی‌دانیم منظور شاعر از این که پنبۀ گوشش به رنگ گل بادام است چیست؟

آیا او مفتون تناسب میان بادام و گوش و چشم است و به معنای منطقی حاصل از تأویل مجازی اهمیتی نمی دهد؟ یا مانند شاعر حجم قصداً در پی دور کردن خیال خواننده از متن و کشاندن او به حوالی و حواشی پنهان و دور پدیده هاست؟

این بیت از صامت سوداگر چندان پیچیده نیست و تناسبهای پیچیده‌ای میان تصویرها ندارد اما کمک می‌کند که گل بادام را معادل نگاه بفهمیم:

ما را نگه چشم تو از چشم تو خوش‌تر

بـــــادام صفـــاي گـــل بـــادام نــــــدارد

اگر در بیت بالا هم، رنگ گل بادام را استعاره از نگاه سرخ بگیریم آیا می‌شود تصور کرد که پنبۀ گوش از شنیدن نگاههای سرخ شاعر خونی شده است!؟ از این اغراقهای خیالی در شعر نازک خیالان بسیار است. شوکت بخاری در این بیت با چشم و بادام و مغز قلم، مضمونی تازه بسته که قابل فهم‌تر از بیت نخست است.

ز بس امشب رقم‌ها از سواد چشم او كردم

زبان خـــامه‌ي من مغــــز بادام است پنداري

این ادعا که زبان قلم شاعر از مغز بادام است تنها به سبب شباهت چشم به بادام خوشایند و خیالی می‌شود. شاعر آنقدر از سیاهی چشم یار نوشته که گویی زبان قلمش مغز بادام است.

و این آخرین بیت «چشم بادامی» نیز عاطفه ای قوی دارد. هر چند کشف نسبت بادام سیاه (چشم سیاه) با انداختن پیش تابوت دور از ذهن است.

جای آن است که حوران بهشت از دیده

پیش تابــــوت تو بـــادام سیــــــاه اندازند

کوتاه سخن آن که زیبایی‌شناسی سبک دورخیالان بر بنیاد اغراقهای خیالی و غیر قابل تأویل به ساحت فهم عادی شکل گرفته است. آنچه را آنها «صنعت خیال» می نامند همین اغراق در نازکی خیال و بستن تناسبهای تخیلی دور از ذهن است. ابیات بیدل خود از لونی دیگر است و مبنایی دیگر دارد.

 امتداد عمر برد از چشم ما ذوق نگاه
کهنگی‌ها کرد آخر مغز اين بادام تلخ

کس نديد از روغن بادام طوفان جنون
جز غبار من که آشفت از نگاه پرفنش

ياد نگاه او به چــه کيفيتم بسوخت
عمری چراغ خلوت بادام هم شدم

ز خويشم ميبرد جائي که ميگردم بهار آنجا
نگـــاهِ ســاغرِ ايمايِ گـــل بــادام تمهيدش

دور از نگهت حاصلم اين بس که درين باغ
چشمي دهـــم آب از گــل بادام و بگــريم


برچسب‌ها: سبک هندی, شعر حجم
+ نوشته شده در  سه شنبه 28 آبان1392ساعت 0:57  توسط محمود فتوحی  | 


رموزی (د. 972 قمری) از قریۀ نشلج کاشان بود  در آغاز طالب رمل بود. مریدانی گرد وی جمع شدند؛ ادعای نبوت کرد اما به زنجیر کشیدندش و به دارالمجانین فرستادند. از جنون بهبود یافت. فقه خواند چندان که در مباحث فقهی فقها را مجاب می‌کرد. به الحاد منسوبش کردند. اما در مجلس شاه خاقان طهماسب مقبول افتاد به جهت رمل. کتاب شرایع الاسلام را به نظم آورد.

«فتاوی چند که موافق هیچ مذهبی نبود در میان عوام شهرت داد از آن جمله گفت که کلمۀ طیبۀ علی ولی الله در تشهد نماز واجب است و جزو شهادتین است. و از این قبیل مسأله چند دیگر»

(خلاصة الاشعار تقی الدین کاشی، بخش کاشان. تهران: میراث مکتوب. ص700).

+ نوشته شده در  پنجشنبه 16 آبان1392ساعت 7:26  توسط محمود فتوحی  | 

در دو یادداشت پیشین کـاروند بحثی با عنوان «برجسته‌نویسی نام خاص و واژۀ آغازین جمله» مطرح کرد. دوستان موضوع را با موافقت و بیشتر مخالفت دنبال کردند. ایرادهایی که در یادداشتها بر این پیشنهاد گرفته‌اند از این قرار است:


ادامه مطلب
+ نوشته شده در  دوشنبه 8 مهر1392ساعت 23:27  توسط محمود فتوحی  | 

سپاس از همه دوستانی که در مخالفت و موافقت با این پیشنهاد کاروند نظر خود را قلمی کردند. دوست بسیار نازنین (با نام نوشتارها) سه ایراد بر پیشنهاد کاروند مرقوم فرمودند که ذیلا نقد ایشان و دفاع کاروند از پیشنهادش تقدیم می‌شود.

نوشتارها در نقد پیشنهاد: کاروند

سلام دکتر عزیز! چند نکته به ذهن می رسد. نخست اینکه شما تفاوت مهم میان زبان هایی را که در انها حروف جداجدا نوشته می شوند (مثل انگلیسی و فرانسوی و ایتالیایی) را با زبانهایی که در انها حروف به صورت پیوسته نوشته می شوند (فارسی و عربی) لحاظ نکرده اید. از این جهت، پیشنهاد شما منطقی به نظر نمی رسد.

دیگر اینکه در همین قطعه ای که خود شما نوشته اید، مبنای 


ادامه مطلب
+ نوشته شده در  یکشنبه 3 شهریور1392ساعت 23:16  توسط محمود فتوحی  | 

این جمله را تند بخوانید:

«نمونه‌ی دیگری از این مسائل برخوردِ جـهانی با خـیابانی بود که در نظر وی مظهر تجلی خدا بر روی زمین بود».

شـک ندارم که جمله دوبار خواندید، تا بفهمید که


ادامه مطلب
+ نوشته شده در  جمعه 25 مرداد1392ساعت 23:46  توسط محمود فتوحی  | 

بیا که ترک فلک خوان روزه غارت کرد

هلال عید به دور قدح اشارت کرد



ادامه مطلب
+ نوشته شده در  جمعه 18 مرداد1392ساعت 5:41  توسط محمود فتوحی  | 

7) فقدان روش و نظام مندی

بسیاری از عوامل پیش‌گفته (مانند گستردگی مفهوم ادبیات، ترجیح حفظ و انتقال، تاریخی‌گری، نگاه ایدئولوژیک) مانع شده است تا ادیبان ما ضرورت طراحی ساختاری علمی و روش‌مند مبتنی بر انضباط دانشگاهی برای این رشته احساس کنند. در تمام این سال‌ها سنجش و ارزشیابی علمی،  روش‌‌های تفسیر، نوع پژوهش و خوانشن متن‌ها معیار مشخص و الگوی تعریف شده‌ای نداشته است. الگوهای بلاغت، زیبایی‌شناسی سخن ادبی، دوره‌بندی ....


ادامه مطلب
+ نوشته شده در  شنبه 5 مرداد1392ساعت 4:0  توسط محمود فتوحی  | 

دانشجو:

آقای دکتر عزیز لطفا در وبلاگ خود مجالی فراهم آورید تا دانشجویان و دوستانی که دغدغه چنین بحثی دارند فرصت یابند تا نظرات خود را دراین باره بیان کنند تا بحث و گفتگو در بگیرد.
ممنون

[پاسخ:]


ادامه مطلب
+ نوشته شده در  جمعه 4 مرداد1392ساعت 8:36  توسط محمود فتوحی  | 

6) ادبیات به مثابه ایدئولوژی

متن‌های ادبی فارسی آنجا که با عقاید تصوف یا اندیشه‌های ملی یا دینی و سیاسی پیوند خوره‌اند چونان یک متن ایدئولوژیک تلقی می‌شوند. شیفتگی مفرط محققان ادبی به شخصیت‌ها و متون عرفانی یا ملی، و گاه ادبیات سیاسی معاصر نمودهایی شبیه رفتار گروههای ایدئولوژیک است. این رفتارهای شبه‌ایدئولوژیک با قبول مطلق گذشتۀ ادبی، بازتولید مبانی زیبایی‌شناسی قدیم و عشق به شاعران و آثار ادبی، و حتی خود رشتۀ ادبیات گسترش یافت. در دانشگاه و کلاس‌های تدریس ادبیات،


ادامه مطلب
+ نوشته شده در  چهارشنبه 2 مرداد1392ساعت 0:17  توسط محمود فتوحی  | 

5) صدرنشانی ادبیات تعلیمی و عرفانی

چند عامل سبب شد که متون اخلاقی و صوفیانه در صدر برنامۀ آموزشی و مطالعات ادبی دانشگاه بنشیند. نخست غلبۀ ادیبان مجتهد بر گروه ادبیات دانشگاه تهران که پشتوانۀ نیرومند اطلاعات دینی داشتند، دوم فراوانی متن‌های ادبی سرشار از محتوای دینی، اخلاقی و عرفانی. این دو عامل، روش و دانش کارآمد و نیز مواد کافی برای خوانش اخلاقی و دینی ادبیات فارسی را فراهم کردند.

عامل سوم پیروزی انقلاب اسلامی و بلافاصله انقلاب فرهنگی بود که در پی آن


ادامه مطلب
+ نوشته شده در  دوشنبه 31 تیر1392ساعت 19:11  توسط محمود فتوحی  | 

4) پای بندی به قطعیت معنا

باور به پیوند متن با سرچشمۀ معرفت و فضیلت، متضمن این فرض است که محتوای متن، یک امر متعالی، پیشینی و قطعی است. در این نظرگاه، متن یک «رسانه» به شمار می رود برای انتقال محتوای متعالی. از این رو تلاش می‌شود تا میان متن با منشأ معنای متعالی پیوندهایی برقرار شود. شرح و تفسیر نیز با هدف بازیابی آن معنای متعالی ضروری است و حاشیه‌نویسی و شرح‌نگاری کارآمدترین گونۀ نوشتار برای این نوع نگرش است.

 شرح‌نویسی در تفسیر متن مقدس سنتی دیرپا بود و از میان فرقه‌های دینی، محافل صوفیه، حلقات ادبی و مدارس سنتی به دانشکدۀ ادبیات راه یافت. غلبۀ سنت شرح‌نویسی بر فعالیت‌های ادبی سنتی در دانشگاه حاصل باور به وجود معنای قطعی در متن است. رسیدن به معنای قطعی از رهگذر شرح لغات و مفردات و بازنویسی معنای جملات متن و استناد به متن‌های معتبر پیشین ممکن است. در تحلیل زبان استعاری نیز میل به بازشناسی معنای قطعی و تبیین محتوای پیشینی غلبه دارد. هدف غایی در همۀ این روش‌ها، آموزش و القای یک معنا به خواننده است و آزمون‌ها نیز مبتنی بر بازخواست معنای قطعی.

البته این روش آنجا که شارح، همت خود را صرف ریشه‌یابی اندیشه، مستندسازی، گردآوری شواهد برای معنادار کردن متن می‌کند بسیار کارآمد و مفید است و یا زمانی که می‌کوشد تا با تکیه بر منابع همزمان متن، دست کم نزدیک‌ترین تفسیر به مقصود مؤلف را ارائه دهد. اما تلاش برای حصول معنای قطعی گاه به توجیهات و تأویلات نامقبول انجامیده یا سبب گردیده تا برخی متن‌ها که ظرفیت تأویل‌های گسترده دارد به یک معنی فروکاسته شود.

بنیاد نظری شرح‌نویسی بر باور به وجود «معنای پیشینی» استوار است یعنی تمام تلاش‌ها برای رسیدن به «نیت مؤلف» است.  باورمند به این دیدگاه، وجود معانی متعدد و متناقض را در متن ناروا می‌داند. در نتیجه چندمعنایی را برای متن ادبی فضیلت محسوب نمی‌کند.این نحوۀ برخورد ممکن است در متون تک‌معنا به نتایج مقبول برسد اما در شناخت قلمروهای دلالی متون چندمعنا گمراه کننده است؛ چرا که با رد امکان چندمعنایی بودن متن ارزش ادبی آن را نادیده می‌گیرد و بسا که متن را در زندان یک قرائت ایدئولوژیک حبس می‌کند. نسل‌های جدید در واکنش به رویۀ القای معنای واحد به دامن نظریه‌های پساساختارگرا پناه بردند تا با قبول نظریۀ «عدم قطعیت معنا» و «مرگ مؤلف» شادمانه بتوانند وجود معنای قطعی و نیت مؤلف را انکار کنند و در فضای آزاد تأویل به بازی با معناهای متن مشغول شوند.

5) صدرنشانی ادبیات تعلیمی و عرفانی

+ نوشته شده در  شنبه 29 تیر1392ساعت 22:48  توسط محمود فتوحی  | 

3) تاریخی‌گری و دل‌دادگی به تاریخ

دو رویکرد ملی و دینی در مطالعات ادبی، مبانی و الگوهای ارزشی و تئوریک خود را در تاریخ می‌جویند. از منظر ارزش‌های ملی، دیرینگی متن و زبانِ کهنِ آن، پشتوانۀ دیرینگی فرهنگی و ملی است و اعتبار و ریشه‌داری هویت را تضمین می‌کند. از منظر دینی نیز هر چه متن‌های ادبی به مؤلفه‌های دینی و منابع دیرینۀ دین نزدیکتر باشند ارزنده‌ترند. وقتی گذشته برای هر دو رویکرد ملی و دینی، سرچشمۀ معرفت و تجلیگاه آرمان‌ها باشد طبیعی است که تاریخ، شالودۀ ارزش‌های رشتۀ زبان و ادبیات فارسی را شکل بدهد؛  ادیبان دانشگاهی در نتیجۀ این رویکرد ستایشگرانه با تاریخ ادبیات مواجه شدند که منجر به افراط در تاریخی‌گری و بروز برخی نقصان‌ها در روش و نگرش ما به فهم و تفسیر ادبیات گردید:

1.    در نظر ادیب سنتی، گذشته، یک امر کمالی است و الگوهای مطلق و آرمانی به گذشته تعلق دارند. بنا بر این گذشته بیش از آن که محمل پرسش و پژوهش باشد به عنوان سرچشمۀ آرمان‌ها ستودنی است. به همبن دلیل است که ما به مسئلۀ روایتگران تاریخ و بررسی نقش گفتمان‌ها و قدرت‌ها در چگونگی «بیان وقایع گذشته» و تألیف منابع اهمیت نمی‌دهیم.

2.    مطالعات ادبی دانشگاهی نشان می‌دهد که ادیبان ما تاریخ را «مجموعه‌ای از وقایع گذشته» می‌پندارند و نه «مجموعه­­ای از گفتمان­ها» با ساختارهای پیچیدۀ ایدئولوژیک. حال آن که هر گفتمانی «گذشته» را به سیاق خود روایت کرده که آن شیوۀ روایت هم بر متن‌های ادبی تأثیر گذاشته و بسا که متن‌ها نیز آن نوع روایت را شکل داده‌اند. تلقی ساده انگارانۀ ما از تاریخ سبب شده تا هنوز تاریخ ادبیات را خطی ممتد و دنباله‌دار از آثار جداگانه بدانیم و آثار را محصول نبوغ آدم‌های خاصی که ربطی به گفتمان‌ها نداشتند. لذا شناخت تاریخ ادبیات به منزلۀ پیوستاری از تأثیر و تأثرات گفتمانی، در مطالعات ما موضوعیت ندارد و در میان ما مطالعۀ سیر تطور پدیده‌های ادبی اولویت نیافته است. هنوز ما تصور روشنی از سیر تطور انواع ادبی (مثلاً رباعی، قصیده، مدح، داستان و ...) نداریم.  یک رخداد ادبی را در بافت زمانی و مکانی خاص آن نمی‌سنجیم؛  عوامل اجتماعی، تاریخی، فرهنگی ایجادکنندۀ آن رخداد را بررسی نمی‌کنیم و از تفاوت‌ها و ابداع‌ها و وجود گونه‌های ادبی خاص در دل تاریخ اطلاعات کافی نداریم. متنهای تاریخمند (که مصرف زمانی و مکانی خاص دارند) را از متنهای بی‌زمان و مکان فرق نمی‌گذاریم.

3.    تاریخی‌گری و دلبستگی به گذشته سبب شده تا نقش رشتۀ ادبیات در حد پاسداری از میراث ملی و معنوی گذشته محدود بماند. ادیب دانشگاهی گذشتۀ کمالی، را فارغ از پیوندش با اکنون و آینده باز تفسیر می‌کند و راه را بر نقد و فهم روزآمد تاریخ می‌بندد. به تدریج محافظه‌کاری در پاسداشت‌ گذشته، ملکۀ راسخ ما دانش‌آموختگان ادبیات می‌شود.

4.     تاریخی‌گری سبب شد تا مرجعیت «بسیار دان‌ها» و اتوریتۀ دسترسی به منابع کهن غلبه یابد و فضا را بر بینش‌مندی و تحلیل‌گری تنگ کند. کلی‌گویی‌های فراوانی در باب سبک‌ها، نظام‌های ادبی و دوره‌‌های تاریخی و نیز احکام نامعتبری در رده‌بندی و نامگذاری مقولات ادبی از زبان مشاهیر ما مقبولیت عام یافته و ما همچنان در بازتولید آن‌ها مقالات و کتاب‌های بسیار می‌نویسیم.[1]

5.    استغراق در گذشته سبب شد تا ادیبان دانشگاهی برای «امر معاصر» ارزشی قائل نشوند و از ادراک آن درمانند. در حالی که ادبیات خلاقه و نظریه‌های ادبی در بیرون از دانشگاه با شتاب دستخوش دگردیسی‌های تند بود ادبیات دانشگاهی پیوسته به انکار امر معاصر و طعن در آن مشغول بود. گروه‌های ادبیات فارسی هنوز هم نه دغدغۀ خلاقیت ادبی (سرودن شعر و نوشتن داستان و نمایشنامه) را دارند و نه پروای ارتقاء ذوق ادبی جامعه و پرورش ادراک هنری نسل‌های جدید را؛ در تمام این هشتاد سال، گروه‌های ادبیات هیچ نگران خواندن و نقد و ارزیابی فراورده‌‌های جدید ادبی نبوده‌اند و در رسانه‌های اجتماعی، مراسم جوایز ادبی، جلسات نقد، کارگاه‌های آموزش ادبیات خلاقه، آموزش عمومی ادبیات و نقد و نظریه ادبی، برنامه و نقش مؤثری نداشته‌اند. از این رو روز به روز کارآمدی این رشته و دانش‌آموختگان آن در حوزۀ فرهنگ عمومی کم رنگ‌تر می‌شود.

بازخورد افراط در تاریخیگری نسلهای پیشین آن بود که نسل نظریه‌گرای ادبیات دانشگاهی با روی آوردن به روش‌های نقد نو، نقد صورتگرا، ساختگرا و ریخت‌شناسانه و نیز نقدهای روانشناختی و فمینیستی، ارتباط ادبیات و تاریخ را به کلی کنار گذاشت. در این روش‌ها جزئی‌نگری‌های منتزع از تاریخ و سنت به  عدم درک رابطه­ی متقابل تاریخ و ادبیات منجر شده است. در پژوهش‌های نسل‌‌های جدید و بویژه مطالعات نظریه‌گرا، بافت تاریخی، تاریخ خوانش‌های متن، تأثیر متقابل ادبیات و گفتمان‌های دیگر در تاریخ به کلی از یاد رفته است.

4) پای بندی به قطعیت معنا

ادامه دارد.......

[1] . مثلاً تقسیم بندی سبکهای شعر فارسی به خراسانی، عراقی، هندی، یا تقسیم نثر به مرسل و فنی و مصنوع یا تصوف خراسان و بغداد و مانند آنها با واقعیتی که در دل تاریخ و متنهای ادبی هست سازگار نیست. بازشناسی دقیق متنها و توصیف طرزهای متنوع عمومی و شخصی چنین رده بندیهایی را نقض می‌کند. رده بندیهایی از این دست راه ذهنها را بر هرگونه اندیشیدن و ژرف‌نگری برای یافتن ویزگی‌ها و ممیزه‌های فردی و نظامهای متنی و ادوار و جریانهای  ادبی بسته است.

+ نوشته شده در  شنبه 29 تیر1392ساعت 4:47  توسط محمود فتوحی  | 

2) تأکید بر حفظ و انتقال میراث ادبی

رویکردهایی که متن را سند ملی و گنجینۀ ارزش‌های دینی می‌بیند نگاه را معطوف به ارزش‌های ایدئولوژیک آن می‌کند و از این جهت متن را قابل ستایش می‌داند. گذشته سرچشمۀ فضیلت است و آگاهی نسبت به آن نیز ارزشمند. در سایۀ باورهای ملی، متن ادبی فارسی، چونان «میراث ملی» و ادبیات چونان «گنجینۀ فرهنگی» و تاریخ ادبیات چونان «تاریخ فرهنگ ملی» انگاشته می‌شود؛ در پرتو عقاید دینی نیز متن ادبی، گنجینه‌ای گران‌بهاست از معارف اسلام و قرآن و اخلاق و حکمت. نقش مؤثر متن ادبی در انتقال و تثبیت ارزش‌های ملی و دینی به «مقدس» انگاشتن آن می‌انجامد. در چنین وضعیتی وظیفۀ اجتماعیِ نهاد ادبی دانشگاه، نیز عبارت خواهد بود از پاسداشت، بازپروری و تکریم و تعظیم این میراث ملی و معنوی.

بدیهی است که نگاه ستایشگر روا نمی‌دارد که گنجینۀ معنوی و ملی در معرض نقد و پرسشگری قرار گیرد. تردید در ارزش فرهنگی، نقش هنری و اجتماعی متن و دانش پیرامون آن را روا نمی‌دارد. کار ادیب در واقع، بازتکرار اطلاعات و بازپروری باورهای پیشینیان و ارزش‌های ادبی معهود و آشناست. روش تدریس وی خطابی و به شیوۀ بلاغت منبری می‌شود و غایات تعلیم از گردآوری اطلاعات و انتقال آن از نسلی به نسلی فراتر نمی‌رود. ادیب نیشابوری اول (1) که شاگردان برجسته‌اش بهار و فروزانفر از پی‌گذاران رشتۀ ادبیات فارسی هستند، روش خطابه و تک‌گویی را بیشتر از پرسش و پاسخ به کار می‌برد. در درس خود، به شاگردان اجازۀ پرسش و پاسخ نمی‌داد. او کار انتقال دانش را ماهرانه با تلقین و تشریح و تمثیل انجام می‌داد. در نتیجۀ رواج این شیوه، تحقیق ادبی محدود می‌شد به یافتن شواهد و اسناد تاریخی و اطلاعات نایاب برای تصحیح متن و شرح و توضیح. اهمیت نادرگی اطلاعات در نظر ادیب محقق تا بدانجاست که نیازی به کاربست یک نظام روشمند و طرح یک دیدگاه معنادار برای ارزیابی و تحلیل آن اطلاعات نمی‌بیند.

ادیب به اقتضای نقش گنجوری خویش، ضرورتی برای بازنگری در معلومات و محفوظاتش نمی‌بیند و به گنجی که در حافظه بایگانی کرده، پرسشگرانه نمی‌نگرد. (2). تناسب معلوماتش را با زندگی و زمانۀ خود نیز وا نمی‌کاود. فقدان پرسشگری و نگاه انتقادی حتی مجال بازنگری در گزاره‌های نامستدل و مقبولات نادرست را سلب می‌کند. این خصلت مغایر با روح علمی دانشگاه است چرا که نظام‌های دانشگاهی ماهیتی پرسش‌گر دارند و تحلیل و نقد را با پرسش‌های جدی دربارۀ نقش اجتماعی و ارزش‌های فرهنگی موضوعات آغاز می‌کنند.

در این فضا سطح اعلای مطالعات انتقادی محدود می‌شود به تصحیح متن، دستیابی به متن اصلی، بازشناسی الحاق‌ها، و اخذ و اقتباس‌ها و بررسی اصالت و انتساب، اطلاعات تاریخی و زندگینامه‌ای و شرح و معناسازی برای متن.

این روزها با وجود روش‌های نوین در زبانشناسی تاریخی و روش‌های پیکرۀ زبانی و ابزارهای رایانه‌ای، شاهد بحرانی در تصحیح متن‌های ادبی هستیم. واقعا چرا از یک شاهکار ادبی فارسی در یک سال دو یا سه تصحیح نو به بازار می‌آید؟ این چاپ‌های نو که تنها در چند مورد نسخه بدل با تصحیح پیشین تفاوت دارند و از طرفی خود دارای اغلاط مطبعی فراوان هستند هیچگاه تصحیح‌های پیش از خود را منسوخ نکرده‌اند. این بازچاپ‌ها نه از نظام زبانی و پیکرۀ متن تصویر تازه‌ای عرضه می‌کنند و نه درک متفاوتی از متن برای خوانندگان به ارمغان می‌آورند.  

3) تاریخی‌گری و دل‌دادگی به تاریخ

ادامه دارد




[1] . ادیب نیشابوری اول (عبدالجواد) تمام قاموس و برهان قاطع و بیش از دوازده هزار بيت شعر جاهلي عرب را به خاطر سپرده بود. از سال ۱۳۰۴ تا مرگش ۱۳۴۴ در مدارس دینی مشهد به تدریس پرداخت. در سطح متوسط برای عموم طلاب بیشتر شرح نظام، مغنی و مطول می‌گفت و در سطح عالی برای شاگردان خصوصی‌اش ادبیات عرب. او منظومه ملاهادی سبزواری در فلسفه و منطق را هم تدریس می‌کرد. شیوۀ تدریس او خطابی بود و شاگرد اجازه بحث و سؤال نداشت. به یاری حافظه نیرومند و بیان فصیح درس را چنان تقریر می‌کرد که اشکالی حتی برای شاگرد کم استعداد برجای نمی‌ماند. به همین دلیل حلقۀ درسش، آنچنان شیرین و جذاب بود که گاه بیش از ۳۰۰ طلبه پای درسش می‌نشستند. پروردگان مکتب او که بعضاً پایه‌گذار نخستین دوره‌های آموزش ادبیات دانشگاهی در ایران بودند عبارتند از ملک‌الشعرا بهار، محمد پروین گنابادی، بدیع‌الزمان فروزانفر، ادیب طوسی، محمد تقی مدرس رضوی، سید محمود فرخ، محمد تقی ادیب نیشابوری دوم.

[2] . در مکتب ادیب نیشابوری اهمیت حافظه بسیار بود. فروزانفر از شاگردان این مکتب بود که برای نسلهای بعد اسطورۀ حافظۀ قوی بود. «حافظه‌ای شبیه به کپی صفحات کتاب. او در سخنرانیهایش هرگز نیاز به یادداشت نداشت، حتی وقتی نشانی صفحات را می‌گفت و یا قطعات بلند شعر و حکمت را از بر می‌خواند شاگردانش آن صفحات را وارسی می‌کردند تا شاید بر استاد ایراد بگیرند اما او کمتر دچار اشتباه می‌شد». (Lewis, 553).

+ نوشته شده در  پنجشنبه 27 تیر1392ساعت 20:29  توسط محمود فتوحی  | 

بحران‌های نظری و روش‌شناختی رشتۀ ادبیات فارسی

اکنون که از یک چشم‌انداز هشتاد ساله به رویکردهای ایدئولوژیک و طرز بهره‌گیری آن‌ها از متن ادبی در میراث مطالعات ادبی دانشگاه می‌نگریم، از میان چهار رویکرد، ردپای دو رویکرد ملی و دینی در پیکرۀ ادبیات دانشگاهی مؤثرتر از بقیه جریان‌ها بوده است. این دو رویکرد هر دو با پشتوانۀ ملی و دولتی در قبل و بعد از انقلاب، سازه‌های تئوریک رشته ادبیات فارسی را شکل داده‌اند. دو سازۀ هویتی ملیت و دین در پیکربندی ادبیات دانشگاهی ما سخت در هم تنیده‌اند و به بازپروری این نظام در سطحی گسترده پرداخته‌اند. همچنین نقش اجتماعی ادبیات دانشگاهی را تعیین کرده و پیوند آن با نهادهای اجتماعی، فرهنگی و دولت‌ها را استوار ساخته‌اند. اگر به وضعیت رشتۀ زبان و ادبیات فارسی به منزلۀ یک نظام علمی و دانشگاهی بنگریم ویژگی‌هایی در آن می‌بینیم که با استانداردهای موجود در نظام‌های علمی همخوانی ندارد. برخی از این ویژگی‌ها نظری و برخی روش شناختی اند:

1) گستردگی مفهوم ادبیات

ادیبان دانشگاهی ما «ادب» را به روش جاحظ ادیب بزرگ معتزلی (د. 255 ق) تعریف کردند. در نظر جاحظ مفهوم ادب مشتمل است بر «دانایی و معرفت»، «بیان والا»، «هنر تصنیف» و «روایت شواهد و امثال». بنیان نظری مفهوم ادب جاحظی بر این اصل نهاده شده که «علم بیکرانه است از هر چیز بهترینش را باید برگرفت»[1]. چنین دانشی معادل فرهنگ عمومی و دانش دایرة المعارفی است، نه یک دانش تخصصی آکادمیک. قلمرو ادب، حتی مانند دانش‌های لغت، نحو، کلام، رجال، حدیث و فقه هداف و روش مشخصی ندارد.

دامنۀ کار ادیب آنگاه گسترده‌تر می‌شود که ادبیات را «مجموعۀ آثار مکتوب یک تمدن» تعریف کند؛ در نتیجه کتیبه­ها، پوست‌نوشته­ها، سفال‌نوشته­ها، فلزنوشته­ها، سکه­ها، مهرها و مهرواره­ها (نقش­ها و نام­های روی مهرها) نامه­ها، رساله­های آیین کشورداری، خطبه­های سلطنتی، تاریخ، جغرافیا، کتب علمی و متون مذهبی، کلامی، فلسفی، اخلاقیات و اندرزنامه­ها از زمرة ادبيات به شمار می‌آید. و دشوارتر آن که مانند علامه همایی ادبیات را «هر چیزی که محصول قرایح و افکار است» بداند در نتیجه تاریخ ادبیاتی می‌نویسد که خط، موسیقی، کتیبه­ها، جشن­ها و اعیاد، علوم، گاه­شماری، صنایع و ظرایف را هم در بربگیرد.

پس برای یک ادبیات شناس، «علامه‌شدن» فرض واجب است چرا که شناخت این همه موضوعات محتاج دانش‌های متنوعی است مثل نحو، لغت، بلاغت، اصول، فقه، تاریخ، ریاضیات قدیم، نجوم، عرفان و تصوف، کلام و دیگر علوم متداول. بدیع الزمان فروزانفر، محمد تقی بهار و علامه همایی، استادان طراز اول ادبیات فارسی، معلومات گسترده و محفوظاتی شگفت‌آور در علوم مختلفه داشتند. در زندگینامۀ علامه همایی نوشته‌اند که ایشان نزد استادان بزرگ این کتاب‌ها را به درس خوانده بود:

ü       در نحو: مُغنی اللبیب، شرح الهدایه فی النحو، در صرف شرحِ النَظّام،

ü       در بلاغت: الایضاح خطیب قزوینی و  المُطوّل تفتازانی

ü       در منطق: شرح شمسیه قطب الدین الرازی

ü       در فقه و اصول فقه: شرح لمعه، شرایعِ محقق، مکاسبِ شیخ انصاری، قوانین الاصول از میرزای قمی

ü       در اصول عقاید شیعه: شرح باب حادی عشر

ü       در فلسفه: شفا و اشارات بوعلی و اسفار ملاصدرا، منظومۀ ملا هادی سبزواری

ü       در عرفان: شرح نصوص و شرح مفتاح الغیب قونوی

ü       در ریاضیات: خلاصة الحساب شیخ بهایی،

ü       دورۀ هیأت مسطحه استدلالی

ü       در نجوم و معرفة التقویم کتاب التفهیم ابوریحان بیرونی (تصحیح 1319)

ü       و کتاب‌هایی در علم رجال و علم درایه

البته دانش گستردۀ علامه همایی، شامل مقدمات و متداولات این علوم بود که به کار خواندن متون ادبی می‌آید. وقتی دانستن این علوم لازمۀ مقام ادیب باشد، طبیعی است که دانش‌آموختگان ادبیات فرصت نیابند از مقدمات و متداولات در هر شاخه فراتر روند. حرکت بر مدار مفهوم جاحظی ادب سبب شد که دو نقیصۀ اساسی دامنگیر رشتۀ ادبیات شود: یکی ناممکن بودن تبیین بنیان‌های نظری مطالعات ادبی که تعیین کنندۀ اهداف، قلمروها، مسئله‌ها و افق‌های یک رشتۀ علمی است. و دیگری ناممکن بودن طراحی روش‌های علمی و منطقی برای مطالعاتی چنان گسترده که اهداف و قلمروها و مسئله‌هایش معلوم نیست. بر اثر نبود بنیان‌های نظری و روش‌های معین، درک و دریافت‌ها شخصی و مطالعات ادبی ذوقی شد. فقدان مطالعات منظم و کتاب‌های روشمند و نبود پژوهش‌های مسئله‌بنیاد در طیف وسیعی از تحقیقات ادبی فارسی شاهد این مدعاست.

2) تأکید بر حفظ و انتقال میراث ادبی

ادامه دارد....


[1] . جاحظ از قول ابن عباس آورده است که « العلم أكثرُ مِن أن يُحصَى، فخذوا من كلِّ شيء بأحسنه» (البیان و التبیین ج 1 ص 404).

+ نوشته شده در  دوشنبه 24 تیر1392ساعت 22:40  توسط محمود فتوحی  | 

جایگاه متن ادبی در چهار نظرگاه

چهار رویکرد مؤثر که ذکر آنها در چهار یادداشت پیشین گذشت، هر کدام به شیوۀ خاصی و برای اهدافی ویژه متون ادبی فارسی را به مطالعه گرفته اند و هر یک در متون ادبی به دنبال ارزش‌های همسو با مقاصد خویش می‌گردند.  از این رو نگاه به متن ادبی و روش خواندن آن و حتی گزینش نوع متن‌ها در هر یک از این چهار رویکرد متفاوت است. هر کدام ابرمتن‌ها، قهرمانان ادبی، فرم‌ها و سبک‌های جداگانه‌ای را ترجیح می‌دهند.

الف) در رویکرد ملی‎‌گرا، متن ادبی در حکم «سند ملی» است که حاوی ارزش‌های ملی، تمدن و نژاد آریایی، شکوه ایران پیش از اسلام و افتخارات تاریخی است. «زبان متن» نیز به عنوان جوهرۀ ملیت و رکن اساسی هویت ملی است. بازتاب گذشتۀ ملی در متن نیز اهمیت دارد به همین جهت متنی که دیرینگی  و قدمت بیشتر داشته باشد، و سرشت اسطوره‌ای و پشتوانۀ تاریخی آن قویتر باشد مقامش برتر است. همچنین عظمت و بزرگی شاعر یا نویسنده و جهانی‌شدن متن نیز تعالی‌بخش هویت ملی است. با چنین نگرشی پرسش‌های اصلی در این رویکرد از متن ادبی عبارت‌اند از:

1.       اثر ادبی حاوی کدام ارزش‌های ملی است؟

2.       هویت ایرانی چقدر در متن ادبی بازتاب یافته است ؟ (گذشتۀ تاریخی، اسطوره‌های ایران کهن، آداب و رسوم)

3.       ارزش متن از حیث زبان ملی چقدر است؟

نگاه غالب در این رویکرد، ستایش عناصر وطنی در متن و طرد و نکوهش عناصر انیرانی است. قهرمان ادبی از نظر این رویکرد، «مبارز میهن‌پرست» است و ژانر ادبی برتر منظومه‌های حماسی ملی و متون حاوی عناصر  ملی است. زبان‌های ایران باستان از جمله اوستایی و فارسی میانه و پهلوی و متون ایرانی پیش از اسلام در این رویکرد اهمیت و اولویت دارند. و کلیدِ درک و تفسیر متن‌ها و پیوندهای تاریخی به شمار می‌روند.

ب) در رویکرد چپ، برتری از آن ارزش‌های اجتماعی و درونمایه‌های مردمی و زندگی کارگر و رعیت و مبارزات توده‌ها علیه فئودالیسم است. ارزش‌های متن با زیرساخت اقتصادی جامعه مرتبط است و ابرمتن‌ها حاوی ارزش‌های ضد فئودالیته و ضد سرمایه‌داری هستند. برخی از پرسش‌های اصلی در این جریان عبارتند از:

1.       ارزش‌های اجتماعی متن چیست؟

2.       متن در خدمت کدام طبقه است؟

3.       کدام نمودهای مبارزه برای ارزش‌های سوسیالیستی در متن هست؟ (بازشناسی ادبیات اعتراض)

4.       نبرد طبقاتی در متن چگونه بازتاب یافته است؟

بلاغت غالب در این رویکرد، بلاغت اعتراض است. کمونیست‌ها بخش عظیمی از ادبیات درباری و تاریخ نگاری فارسی را به عنوان میراث فئودالیسم و بورژوایی، مردود ‌شمردند. متن‌های صوفیانه را به منزلۀ ادبیات انقلابی و ضد فئودالی معرفی می‌کردند. با اتکا به میراث فلسفی و نظریۀ ادبی مارکسیسم برای فرهنگ توده‌ها، ادبیات عامه و ادبیات کارگری ارزش والایی قائل بودند. قهرمان ادبی کمونیست‌ها  «رنجبرانی از میان رعیت» و فرم ادبی برتر در نظر ایشان داستان واقعگرای اجتماعی است.

ج) در رویکرد اسلامی، برتری از آن درونمایه‌های دینی و ارزش‌ها و اخلاقیات اسلامی است. در این رویکرد، متن برتر، متنی است که از معارف سلامی سرشارتر باشد. پرسش‌های اصلی پیش روی این رویکرد این‌هاست:

1.       اثر ادبی حاوی کدام ارزش‌های اسلامی است؟

2.       معارف اسلامی چگونه در متن ادبی بازتاب یافته است ؟

3.       پیوند متن ادبی با متون مقدس اسلامی چگونه است؟ (تأثر متن از قرآن و حدیث و تاریخ اسلام)

در نگاه این رویکرد، عناصر اسلامی برجسته می‌شوند و عناصر غیر دینی چندان مورد توجه نیستند. ادبیات مدحی درباری و ملیت و قومیت‌گرایی نکوهیده است. متن‌های حاوی معارف اسلامی و  اخلاقی و ادبیات صوفیانه به منزلۀ متون برتر ادبی معرفی می‌شوند. قهرمان متن‌های ادبی این نگرش، پیشوایان دین، صوفیان و  عالمان دین هستند و ژانر ادبی برتر ادبیات تعلیمی و متون صوفیانه است. از آنجا که سرچشمۀ اصلی ارزش‌های دینی و علوم ادبی ما در زبان عربی است پیوند زبان فارسی با ادبیات عرب در این نگرش اهمیت خاصی یافته است. 

د) در رویکرد نظریه‌گرا، متن یک پدیدۀ مستقل و خود بسنده است و ارزش آن در خود او است. رویکردهای متعدد انتقادی از جمله مطالعات فرهنگی، مطالعات میان‌رشته‌ای و خوانش‌های نسبی‌گرا، و پساساختگرایانه، متن ادبی را با مقاصدی متفاوت از مقاصد گروه‌های ایدئولوژیک می‌خوانند. از این نگرگاه، متن نه «سند هویت ملی» است نه «گنجینه معارف دینی» و نه «رسانۀ متعهد» در خدمت ایدئولوژی، بلکه یک پدیدۀ مستقل و محملی برای تأملات نظری و مکاشفات خواننده به شمار می‌رود. در این عرصۀ نظرورزی غلبه با دریافت‌های شخصی و تأویلات آزاد از متن است و بسا که با خوانش ایدئولوژیک  و نظرگاه‌های گروهی ناساز باشد.

نقش جدید و پرکاربردی که اثر ادبی در سایۀ این رویکرد پیدا کرده، «نظرورزی با متن» است. این نقش که تا حدودی مولود فردگرایی معاصر و بازنمود امیال دموکراتیک در جامعۀ فارسی زبان است، متن را محملی برای مکاشفات شخصی می‌داند یا آن را بهانه‌ای می‌یابد برای تأویل و گفت‌آوری. از همین روست که نسل‌های جوان شیفتگی بیشتری به این خوانش‌های آزاد دارند و سنت‌گرایانِ محافظه‌کار در این روش‌ها به دیدۀ تردید می‌نگرند. زیرا از نظر آنان دیگر هیچ فهم ثابت و تفسیر قاطعی وجود ندارد و سنگ روی سنگ بند نمی‌شود.

+ نوشته شده در  چهارشنبه 19 تیر1392ساعت 2:17  توسط محمود فتوحی  | 

4) رویکرد نظریه‌گرا

در  آغاز دهۀ هفتاد شمسی پس از پایان جنگ ایران و عراق و فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی آفتاب روشنفکری چپ در ایران افول کرد و بابهای آشنایی با نظریه‌های ادبی غرب در ایران باز شد و به مدد ترجمه‌های پراکنده، خوانش متن‌های ادبی فارسی با نظریه‌های ادبی غربی آغاز گردید. با رواج نظریه‌گرایی نگاه‌ها از منابع کهن و زبان عربی به سوی منابع انگلیسی و فرانسوی معطوف شد و فضل روش‌های عالمان سلف در خوانش و پژوهش ادبیات فارسی با تردید و سؤال روبرو گشت. پرسش‌های تازه‌ای پدیدار شد پرسش از ماهیت متن، ساختار متن، مسألۀ فرم، معنی و سرشت آن، ماهیت خواننده، انواع خواننده، نسبی‌گرایی فهم، اهمیت تأویل، تاریخمندی معنا، فردیت مؤلف، فلسفۀ ادبیات، نسبت ادبیات با نهادهای اجتماعی و درون‌مایه‌های روانشناختی ادبیات. آنچه در مرکز این نظرگاه قرار دارد متن و خواننده است. این رویکرد نه در پی اثبات «معنای قطعی متن» یا یافتن «قصد مؤلف» بلکه شیفتۀ نظرورزی با متن و بازی با نشانه‌ها و معناها است.

این نظریه‌ها همان اندازه که برای نسل‌های جوان جذاب و ذوق انگیز است در نظر ادیبان سنتی بیهوده و بی‌ارتباط با ادبیات فارسی شمرده می‌شود. همزمان با حرکت اصلاح طلبی، میل نسل جوان به تکثرگرایی، شوق آزادی در تفسیر، ذوق رهایی از گفتمان‌های رسمی و جستجوی روش‌های نو شدت گرفت. این امیال از مجرای آشنایی دانشجویان با ترجمه‌ها به تدریج رویکردهای سنتی و ایدئولوژیک را در دانشگاه به چالش کشید. از سوی دیگر رواج نظریه‌های ادبی، قلمرو تازه‌ای در مطالعات ادبی با عنوان «مطالعات میان رشته‌ای» گشود و سبب شد تا متون ادبی فارسی با ورود به قلمروهای دیگر علوم انسانی، موضوع پژوهش‌های دیگر رشته‌های علوم انسانی از جمله فلسفه، زبان‌شناسی، جامعه‌شناسی و روانشناسی و علوم سیاسی بشود.

تأثیرات این چهار رویکرد بر بنیادهای نظری و ساختارهای موجود رشتۀ ادبیات فارسی کمابیش مشهود است. از آنجا که متن ادبی یگانه سرمایۀ ادبیات و موضوع اصلی مطالعات ماست لازم است برای روشن کردن نقش اجتماعی رشتۀ ادبیات نظری به نقش این سرمایه و نحوۀ برخورد با آن در هشتاد سال عمر مطالعات ادبی دانشگاه بیفکنیم.

ادامه دارد .........


+ نوشته شده در  سه شنبه 18 تیر1392ساعت 7:57  توسط محمود فتوحی  | 

مطالب قدیمی‌تر